Zachowek krok po kroku – zasady, obliczenia i przedawnienie

16 stycznia 2026

blog, Blog wewnątrzMożliwość komentowania Zachowek krok po kroku – zasady, obliczenia i przedawnienie została wyłączona

Testament nie zawsze oznacza, że sprawa spadku jest definitywnie zamknięta. Polskie prawo przewiduje instytucję zachowku, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w podziale majątku. Poznaj praktyczne aspekty instytucji zachowku – kto i na jakich zasadach może skorzystać z tej instytucji prawa, w jaki sposób obliczyć jego wysokość i zainicjować postępowaniu. W artykule wyjaśniamy kluczowe zasady, najczęstsze wątpliwości oraz praktyczne aspekty postępowania o zachowek.

Czym jest zachowek?

Zachowek stanowi podstawowy mechanizm ochrony najbliższej rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w rozporządzaniu majątkiem. Jego celem jest zapewnienie określonym osobom minimalnego udziału w wartości spadku, niezależnie od woli wyrażonej w testamencie.

Nawet jeżeli spadkodawca sporządzi testament i przekaże cały swój majątek innym członkom rodziny lub osobom trzecim, najbliżsi pominięci w ten sposób zachowują prawo do dochodzenia należnej im części w formie pieniężnej.

Zasada ta odnosi się również do darowizn dokonanych za życia. Jeżeli spadkodawca jeszcze przed śmiercią przekazał swój majątek bliskim lub osobom trzecim i w ten sposób wyzbył się jego istotnych składników, wartość takich darowizn w wielu przypadkach zostaje doliczona do podstawy obliczenia zachowku. Dzięki temu wcześniejsze rozdysponowanie majątku nie pozbawia uprawnionych realnej ochrony ich praw.

Komu przysługuje zachowek, a komu nie przysługuje?

Prawo do zachowku przysługuje członkom rodziny spadkodawcy, czyli osobom, które w normalnych warunkach byłyby powołane do dziedziczenia z ustawy. Zgodnie z art. 991 § 1 KC są to:

• zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki),
• małżonek,
• rodzice spadkodawcy, jeżeli w konkretnej sytuacji byliby powołani do spadku z ustawy.

Nie każda z tych osób zawsze będzie jednak uprawniona do zachowku. Warunkiem jest to, aby przy dziedziczeniu ustawowym dana osoba rzeczywiście dziedziczyła po spadkodawcy.

Zachowek nie przysługuje natomiast:

• rodzeństwu spadkodawcy,
• dalszym krewnym,
• osobom obcym, nawet jeśli pozostawały w bliskich relacjach ze spadkodawcą,
• osobom powołanym wyłącznie w testamencie, jeśli nie należą do kręgu uprawnionych ustawowo.

Prawo do zachowku traci również osoba, która:

• została skutecznie wydziedziczona w testamencie,
• zawarła ze spadkodawcą umowę o zrzeczenie się dziedziczenia,
• została uznana za niegodną dziedziczenia,
• odrzuciła spadek (w takim przypadku traktuje się ją tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku, co może jednak otworzyć drogę do zachowku jej zstępnym).

Co istotne, wydziedziczenie jednej osoby nie zawsze zamyka drogę jej dzieciom. Jeżeli uprawniony został wydziedziczony albo nie dożył otwarcia spadku, jego zstępni (dzieci, wnuki i prawnuki) wchodzą w jego miejsce i mogą dochodzić zachowku  – Art.  1011 KC.

Dodatkowo spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył (art. 1010 § 1-2 KC).

Jeżeli ktoś zrzekł się dziedziczenia to co do zasady traci nie tylko prawo do spadku, ale również prawo do zachowku. I bardzo ważne: skutki tej umowy obejmują także jego zstępnych, czyli dzieci, wnuki itd., tak jakby ta osoba i jej potomkowie nie dożyli otwarcia spadku.

 

Ile wynosi zachowek?

Wysokość zachowku zależy od tego, jaki udział dana osoba otrzymałaby przy dziedziczeniu ustawowym oraz od tego czy jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy (art. 991 § 1 KC).

Zasadą jest, że zachowek wynosi:

• ½ wartości udziału spadkowego, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu z ustawy.

• ⅔ wartości udziału ustawowego, jeżeli uprawniony:
  • jest małoletni albo
  • jest trwale niezdolny do pracy.

Podkreślenia wymaga, że zachowek zawsze odnosi się do wartości majątku, a nie do konkretnych rzeczy. Nie oznacza to prawa do „połowy mieszkania” czy „⅓ domu”, lecz do odpowiedniej kwoty obliczonej od wartości całego spadku powiększonego o doliczane darowizny.

Obliczenie zachowku należy zacząć od zacząć od:

• ustalenia udziału ustawowego  –  art. 931 KC – 940 KC,
• ustalenia substratu zachowku, czyli tzw. umownej wartości spadku, którą oblicza się poprzez zsumowanie wartości aktywów wchodzących w skład spadku (po odjęciu długów spadkowych) oraz doliczenie określonych darowizn i zapisów windykacyjnych, z wyłączeniem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych,
• określenia czy zachowek wynosi ½ czy ⅔ udziału,  
• odjęcie ewentualnych darowizn otrzymanych wcześniej – art. 996 § 1 KC.

Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku – art. 995 § 1 KC, zaś wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku – art. 995 § 2 KC.

Istotnym jest, że zgodnie z art. 992 KC, który stanowi, że przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

 

Czego nie wlicza się do zachowku?

Do substratu zachowku nie wlicza się:

• darowizn na rzecz osób trzecich (nie będących spadkobiercami) dokonanych wcześniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy – art. 994 § 1 KC;
• kosztów utrzymania, wychowania i wykształcenia dzieci, jeżeli mieszczą się w zwykłym zakresie obowiązków rodzicielskich;
•  składników majątku, które nie należały do spadkodawcy (np. rzeczy stanowiących współwłasność w części nienależącej do niego);
• darowizn, które zostały skutecznie odwołane za życia spadkodawcy;
• umowy dożywocia – nie jest ona darowizną, w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (mieszkanie, wyżywienie, opiekę, pomoc, pogrzeb), istnieje więc ekwiwalent świadczeń, choć nie ma on formy pieniężnej;
• środków z ubezpieczenia na życie wypłaconych wskazanemu uposażonemu,
  bo nie należą do spadku – trafiają bezpośrednio do beneficjenta;
• środków zgromadzonych w PPE, IKE, IKZE, PPK, jeżeli wskazano osobę uprawnioną,
  one również nie są elementem spadku w sensie prawnym;
• zapisy zwykłe i polecenia, bo nie są darowiznami za życia i co do zasady nie powiększają substratu zachowku (inaczej niż zapisy windykacyjne) – art. 993 § 1 KC;
• świadczeń alimentacyjnych i pomocy rodzinnej, jeżeli mieściły się w normalnym zakresie obowiązków rodzinnych;
• spłaty długów i zobowiązań, bo nie są przysporzeniem majątkowym, lecz wykonaniem obowiązku;
• kosztów pogrzebu i leczenia poniesionych przez osoby trzecie, jeżeli podlegały zwrotowi jako długi spadkowe – pomniejszają spadek, a nie zwiększają substrat;
• darowizn drobnych i zwyczajowo przyjętych, nawet jeżeli były powtarzalne, o ile ich łączna wartość nie miała istotnego znaczenia majątkowego – art. 994 § 1 KC;
• czynności odpłatnych rynkowych, czyli sprzedaż nieruchomości, samochodu czy udziałów za realną cenę – nie jest to darowizna, nawet jeśli nabywcą był członek rodziny.

Należy również pamiętać o artykule 944 § 2 KC, który stanowi wyjątek przy obliczania należnego zachowku zstępnemu oraz § 3 który stanowi taką regułę w odniesieniu do małżonka.

 

Ile wynosi przedawnienie?

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe i podlega przedawnieniu. Co do zasady przedawnia się ono z upływem pięciu lat. Jeżeli spadkodawca pozostawił testament, termin ten biegnie od dnia jego ogłoszenia. W przypadku braku testamentu pięcioletni termin liczy się od dnia otwarcia spadku, czyli od chwili śmierci spadkodawcy.

 

Od czego zacząć, żeby przygotować się do wniesienia sprawy o zachowek?

Należałoby ustalić:

• czy istnieje testament, kto został spadkobiercą,
• krąg spadkobierców ustawowych,
• czy zapadło już postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo sporządzono akt poświadczenia dziedziczenia,
• kto faktycznie odpowiada za zapłatę zachowku (spadkobiercy czy obdarowani).

Aby obliczyć należny zachowek trzeba ustalić jaki był majątek:

• jakie składniki majątku posiadał spadkodawca w chwili śmierci,
• jaka była ich wartość,
• czy istniały długi spadkowe,
• czy były darowizny i na czyją rzecz,
• kiedy zostały dokonane darowizny.

 

Jak zainicjować postępowanie?

Postępowanie o zachowek inicjuje się co do zasady dwuetapowo. Najpierw podejmuje się próbę polubownego rozwiązania sprawy, a dopiero gdy nie przyniesie ona rezultatu, kieruje się sprawę do sądu.

Pierwszym krokiem jest wezwanie do zapłaty zachowku. Uprawniony do zachowku kieruje do osoby zobowiązanej (spadkobiercy albo obdarowanego) pisemne wezwanie, w którym wskazuje podstawę prawną roszczenia, wyliczoną kwotę zachowku oraz wyznacza termin jej zapłaty.

Jeżeli wezwanie nie przyniesie skutku, kolejnym etapem jest wniesienie pozwu o zapłatę zachowku do sądu.

Pozew o zachowek rozpoczyna właściwe postępowanie sądowe, w którym sąd bada zarówno zasadność roszczenia, jak i jego wysokość. Pozew o zachowek, jako że jest to pismo procesowe, należy przygotować zgodnie z zasadami wskazanymi w kodeksie postępowania cywilnego. 

 

Jakie dokumenty zgromadzić?

• akt zgonu spadkodawcy,
• testament (jeżeli istnieje),
• postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku lub akt poświadczenia dziedziczenia,
• akty stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo,
• dokumenty własności majątku (księgi wieczyste, umowy),
• akty notarialne darowizn,
• dokumenty potwierdzające wartość majątku.

Sprawa o zachowek wiąże się z wieloma formalnościami i wymaga rzetelnego przygotowania, w tym ustalenia wartości majątku, skompletowania dokumentów oraz właściwej oceny sytuacji prawnej. Postępowanie przed sądem często trwa długo i jest emocjonalne, dlatego wsparcie doświadczonego prawnika jest w takich sprawach szczególnie pomocne.

 

---