Przemoc wobec seniorów – środki prawne i pomoc | Poradnik
Przemoc w rodzinie wobec osób starszych stanowi jedno z najpoważniejszych, a jednocześnie najmniej ujawnianych zjawisk społecznych. Jak wskazują badania, problem ten ma charakter powszechny i występuje niezależnie od statusu materialnego czy poziomu wykształcenia rodziny. Szczególna trudność w identyfikacji przemocy wobec seniorów wynika z faktu, że bardzo często nie przybiera ona formy fizycznej, lecz psychiczną lub ekonomiczną, przez co bywa bagatelizowana zarówno przez otoczenie, jak i same ofiary. Starsze osoby często potrzebują większej pomocy w codziennym życiu, z uwagi na problemy zdrowotne, trudności z pamięcią lub poruszaniem się, co sprawia, że opiekunowie i inne osoby przebywające we wspólnym miejscu zamieszkania czasami odczuwają zmęczenie lub frustrację. Jednak żadna z tych sytuacji nie usprawiedliwia przemocy ani złego traktowania.
Czym jest przemoc wobec osób starszych?
Pod pojęciem przemocy domowej należy rozumieć jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:
- narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,
- naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,
- powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę,
- ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,
- istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.
Poniżej znajdą Państwo opis dostępnych środków ochrony prawnej, z których mogą skorzystać osoby doświadczające przemocy.
Procedura „Niebieskiej Karty” – jak działa krok po kroku?
Procedura „Niebieskiej Karty” obejmuje ogół czynności podejmowanych i realizowanych przez przedstawicieli: policji, jednostek organizacyjnych pomocy społecznej, sądów, gminnych komisji rozwiązywania problemów alkoholowych, oświaty, ochrony zdrowia, organizacji pozarządowych, w związku z uzasadnionym podejrzeniem stosowania przemocy domowej.
Niebieska Karta to kluczowy instrument w walce z przemocą domową. Podstawę prawną dla procedury „Niebieskie Karty” stanowi ustawa z dnia 29 lipca 2005r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 6 września 2023r. w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”.
Osoby doświadczające przemocy lub świadkowie nie mogą bezpośrednio uruchomić procedury „Niebieskie Karty”, ale mogą zgłosić się do którejkolwiek z poniżej wymienionych instytucji z prośbą o jej założenie:
- Policja,
- Ośrodki pomocy społecznej,
- Gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych,
- Pracownicy ochrony zdrowia, w tym lekarze, pielęgniarki i ratownicy medyczni.
Wszczęcie procedury następuje z chwilą wypełnienia przez urzędnika formularza „Niebieska Karta – A” w przypadku uzasadnionego podejrzenia stosowania przemocy domowej lub zgłoszenia dokonanego przez świadka przemocy domowej. Wypełnienie formularza „Niebieska Karta – A” następuje w obecności pełnoletniej osoby doznającej przemocy domowej.
Osoba wszczynająca procedurę dokonuje wstępnej diagnozy sytuacji w związku z zaistnieniem uzasadnionego podejrzenia stosowania przemocy domowej i przeprowadza rozmowę z osobą doznającą przemocy domowej, a także, w miarę możliwości, z osobą stosującą przemoc.
Po wypełnieniu formularza „Niebieska Karta – A” osobie doznającej przemocy domowej przekazuje się formularz „Niebieska Karta – B”.
Formularz „Niebieska Karta – A” niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni roboczych od dnia jego otrzymania, jest przekazywany grupie diagnostyczno-pomocowej, która zwołuje posiedzenie.
Na posiedzeniu grupa diagnostyczno-pomocowa w obecności zaproszonej osoby doznającej przemocy domowej dokonuje analizy sytuacji w związku z podejrzeniem stosowania przemocy domowej i we współpracy z osobą doznającą przemocy domowej, opracowuje indywidualny plan pomocy albo rozstrzyga o braku zasadności podejmowania działań.
Grupa diagnostyczno-pomocowa, na podstawie ustaleń zawartych w wypełnionym formularzu „Niebieska Karta – C”, podejmuje działania mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa osobie doznającej przemocy domowej i poprawę jej sytuacji życiowej.
Indywidualny plan pomocy obejmuje ogół działań podejmowanych przez grupę diagnostyczno-pomocową na rzecz i wspólnie z osobą doznającą przemocy domowej, w celu poprawy sytuacji życiowej tej osoby oraz w jej środowisku domowym.
Grupa diagnostyczno-pomocowa, po wezwaniu osoby stosującej przemoc domową, w jej obecności, dokonuje analizy sytuacji w związku z podejrzeniem stosowania przemocy domowej i na podstawie informacji zawartych w formularzu „Niebieska Karta – D” dokonuje ustaleń dotyczących dalszych działań, zobowiązując osobę stosującą przemoc domową do ich realizacji w celu zmiany jej postępowania.
Warto podkreślić, że cały proces jest poufny, a informacje uzyskane w trakcie procedury są chronione.
Osoba podejrzana o stosowanie przemocy ma obowiązek:
- stawienia się na wezwanie grupy diagnostyczno-pomocowej,
- powstrzymania się od zachowań przemocowych,
- współpracy z grupą diagnostyczno-pomocową w zakresie przez nią ustalonym,
- uczestnictwa w programach korekcyjno-edukacyjnych, psychologiczno – terapeutycznych dla osób stosujących przemoc domową.
Uruchomienie procedury „Niebieskie Karty” nie jest równoznaczne z oskarżeniem o przestępstwo, ale może prowadzić do:
- objęcia nadzorem kuratora sądowego,
- wydania nakazu natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i zakazu zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia,
- wydania zakazu zbliżania się do osoby pokrzywdzonej i zakazu kontaktowania się z nią,
- wydania zakazu zbliżania się do określonych miejsc np. miejsca pracy lub zamieszkania osoby pokrzywdzonej,
- obowiązku uczestnictwa w programach korekcyjno-edukacyjnych lub psychologiczno-terapeutycznych.
W przypadku gdy przemoc ma znamiona przestępstwa, informacje zebrane w trakcie procedury „Niebieskie Karty” mogą zostać wykorzystane jako dowody w postępowaniu karnym. Może to prowadzić do postawienia zarzutów i ewentualnego wyroku skazującego. Celem procedury „Niebieskie Karty” nie jest karanie osoby stosującej przemoc, ale przede wszystkim zapewnienie bezpieczeństwa osobom doświadczającym przemocy i przerwanie cyklu przemocy.
Zobowiązanie do podjęcia leczenia odwykowego – kiedy jest możliwe?
Podstawą do uruchomienia procedury zobowiązania do leczenia odwykowego stanowią artykuły od 24 i nast. ustawy z dnia 26 października 1982 roku o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. Zgodnie z art. 24 ww. ustawy osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny, kieruje się na badanie przez biegłego w celu wydania opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu i wskazania rodzaju zakładu leczniczego.
Do przyjęcia zgłoszenia i wszczęcia postępowania zobowiązana jest gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych właściwa dla miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której dotyczy postępowanie.
Osoby, o których mowa w art. 24, jeżeli uzależnione są od alkoholu, zobowiązać można do poddania się leczeniu w stacjonarnym lub niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego.
O zastosowaniu obowiązku poddania się leczeniu w zakładzie lecznictwa odwykowego orzeka sąd rejonowy właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której postępowanie dotyczy, w postępowaniu nieprocesowym.
Zakaz zbliżania się – kiedy można go uzyskać?
Zgodnie z art. 11aa ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej osoba doznająca przemocy domowej może żądać, aby sąd, wydał wobec osoby stosującej przemoc domową zakaz zbliżania się do niej na wyrażoną w metrach odległość lub zakazał osobie stosującej przemoc domową kontaktowania się z nią, gdy osoba stosująca przemoc domową swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej tej przemocy.
Ponadto, osoba doznająca przemocy domowej może żądać wydania zakazu kontaktowania się z nią także, gdy osoba stosująca przemoc domową nęka ją za pomocą środków komunikacji elektronicznej na odległość, wzbudzając u niej uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia lub istotnie narusza jej prywatność.
Zobowiązanie do opuszczenia mieszkania przez sprawcę przemocy
Zobowiązanie sprawcy do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania stanowi jeden z mechanizmów izolacji sprawcy przemocy w rodzinie od ofiary, koniecznych dla zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony ofierze.
Artykuł 11a ustawy z dnia 29 lipca 2005r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej umożliwia sądom w postępowaniu cywilnym zobowiązanie osoby stosującej przemoc w rodzinie do opuszczenia mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakazanie zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, a także po zmianach wprowadzonych w 2023r. – zakazanie zbliżania się do osoby dotkniętej przemocą, kontaktowania się z nią oraz zakazanie wstępu osobie stosującej przemoc domową na teren szkoły, placówki oświatowej, opiekuńczej, artystycznej, obiektu sportowego, miejsca pracy lub innego miejsca, w którym zwykle lub regularnie przebywa osoba doznająca przemocy domowej. Przepis przekazuje więc do dyspozycji sądów cywilnych narzędzie polegające na odseparowaniu sprawcy przemocy w rodzinie od ofiar tej przemocy. Stosuje się go również w przypadku, gdy osoba doznająca przemocy opuściła mieszkanie z obawy przed osobą stosującą przemoc, a także gdy osoba stosująca przemoc okresowo lub nieregularnie przebywa w mieszkaniu wspólnie z osobą dotkniętą przemocą w rodzinie. Dzięki temu rozwiązaniu osoba dotknięta przemocą w rodzinie nie musi już narażać się na niebezpieczeństwo poprzez przebywanie w miejscu zamieszkania do czasu wydania orzeczenia sądowego nakazującego sprawcy opuszczenie lokalu.
Przyznanie osobie dotkniętej przemocą prawa do pozostania w mieszkaniu i korzystania z niego nie zwalnia jej z ponoszenia ciężarów związanych z jego używaniem, tj. ponoszenia opłat za dostawy do tego mieszkania energii, gazu, wody oraz odbiór ścieków, odpadów i nieczystości ciekłych oraz zapłaty czynszu lub kosztów bieżącego zarządzania nieruchomością.
Jeżeli osoba stosująca przemoc domową, po wydaniu przez sąd postanowienia uwzględniającego wniosek o zobowiązanie osoby stosującej przemoc domową do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub o wydanie zakazu zbliżania się do wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, chce zabrać ze wspólnie zajmowanego mieszkania i z jego bezpośredniego otoczenia rzeczy lub zwierzęta domowe, a osoba doznająca tej przemocy wyraża na to zgodę, może się to odbyć wyłącznie w obecności policjanta lub żołnierza Żandarmerii Wojskowej. Zabranie rzeczy i zwierząt domowych może odbyć się nie więcej niż dwa razy w okresie trwania zakazu.
Przepisy przewidują jednocześnie, że w razie, gdy zabraniu określonych przedmiotów lub zwierząt sprzeciwi się osoba doznająca przemocy, przedmioty te lub zwierzęta pozostawia się we wspólnie zajmowanym mieszkaniu.
Co ważne dla bezpieczeństwa i komfortu osoby doznającej przemocy domowej, może ona uczestniczyć w tej czynności sama, może też upoważnić inną osobę, która w tej czynności będzie uczestniczyła. Czynność przeprowadza się po wcześniejszym uzgodnieniu terminu z osobą doznającą przemocy domowej.
Postępowanie w trybie art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie jest z założenia szybkie i odbywa się w trybie przyśpieszonym po przeprowadzeniu rozprawy, w terminie 30 dni od dnia złożenia wniosku. Orzeczenie sądu staje się wykonalne z chwilą ogłoszenia. Co istotne, eksmisja sprawcy przemocy możliwa jest nawet jeśli jest właścicielem lokalu, współwłaścicielem, najemcą, czy też, gdy przebywa w lokalu bez żadnych do niego praw.
W przypadku niewykonania nakazu dobrowolnie, komornik sądowy może przystąpić do przymusowej eksmisji sprawcy.
Odpowiedzialność karna sprawcy przemocy
Przemoc domowa nie zawsze jest przestępstwem. Jeżeli jednak poszczególne zachowania osoby stosującej przemoc domową wypełniają znamiona któregoś z przestępstw, istnieje ustawowy obowiązek (art. 12 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej oraz 304 kpk) złożenia zawiadomienia do prokuratury lub na Policji.
Zgodnie z art. 207 Kodeksu karnego kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Jeżeli ofiarą jest osoba nieporadna ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Zgodnie z art. 191 Kodeksu karnego kto, stosując przemoc wobec osoby lub groźbę bezprawną, zmusza ją lub inną osobę do określonego działania, zaniechania lub znoszenia, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Tej samej karze podlega, kto w celu zmuszenia innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia stosuje przemoc innego rodzaju uporczywie lub w sposób istotnie utrudniający innej osobie korzystanie z zajmowanego lokalu mieszkalnego. Ściganie ww. przestępstw odbywa się na wniosek pokrzywdzonego.
Zgodnie z art. 160 Kodeksu karnego kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Ściganie ww. przestępstw odbywa się na wniosek pokrzywdzonego.
Gdzie szukać pomocy? (telefony i instytucje)
Pomoc instytucjonalna/telefony zaufania
Uzupełnieniem systemu ochrony są również instytucjonalne formy pomocy, w tym specjalistyczne telefony wsparcia dla ofiar przemocy domowej, które umożliwiają uzyskanie anonimowej pomocy psychologicznej, prawnej oraz informacji o dostępnych możliwościach działania. Dla wielu seniorów kontakt telefoniczny stanowi pierwszy krok do przerwania przemocy i podjęcia dalszych działań interwencyjnych.
- Policja – 997 lub 112
- Niebieska linia – 801 120 002
- Telefon zaufania dla osób starszych Stowarzyszenia „mali bracia Ubogich” – 22 635 09 54
Skala problemu przemocy wobec seniorów
Wzrost liczby seniorów w społeczeństwie wiąże się z rosnącym ryzykiem występowania przemocy wobec tej grupy. Zjawisko to ma charakter wielowymiarowy i obejmuje zarówno przemoc fizyczną, psychiczną, seksualną, ekonomiczną, jak i zaniedbanie. Jednocześnie statystyki dotyczące przemocy wobec seniorów są często zaniżone, co wynika z niechęci osób starszych do ujawniania nadużyć oraz ich zależności od sprawców przemocy.
Badania wskazują, że najczęściej stosowaną wobec seniorów formą przemocy jest przemoc psychiczna i ekonomiczna, obejmująca m.in. izolowanie od otoczenia, ograniczanie swobody podejmowania decyzji, zabieranie świadczeń emerytalnych lub rentowych, a także zmuszanie do przekazywania majątku bądź podpisywania niekorzystnych umów. W wielu przypadkach dochodzi również do zaniedbania polegającego na niezapewnieniu podstawowych potrzeb życiowych, takich jak mieszkanie, wyżywienie, leki, higiena osobista czy opieka medyczna. Sprawcami przemocy są najczęściej osoby najbliższe – współmałżonkowie, dzieci lub wnukowie – co dodatkowo utrudnia ujawnienie problemu ze względu na więzi emocjonalne i zależność materialną.
Jak chronić osoby starsze przed przemocą
Podsumowując, przemoc wobec osób starszych stanowi złożony problem społeczny wymagający skoordynowanych działań o charakterze prawnym, instytucjonalnym i edukacyjnym. Skuteczne wykorzystanie takich narzędzi jak procedura „Niebieskiej Karty”, nakaz opuszczenia mieszkania, zakaz przebywania czy eksmisja sprawcy, w połączeniu z dostępem do telefonów wsparcia oraz pomocy socjalnej i psychologicznej, może przyczynić się do realnej poprawy bezpieczeństwa i jakości życia seniorów doświadczających przemocy domowej. Jednak podstawowym warunkiem skuteczności ochrony osób, wobec których przemoc jest stosowana, jest aktywne wsparcie ze strony osób najbliższych i wszystkich, którzy takie zachowania dostrzegają.
FAQ
Czy można zgłosić przemoc wobec osoby starszej anonimowo?
Tak. Zgłoszenie można przekazać Policji lub ośrodkowi pomocy społecznej bez ujawniania swojej tożsamości. W praktyce jednak podanie danych może ułatwić podjęcie skutecznych działań.
Czy Niebieska Karta oznacza sprawę karną?
Nie. Procedura „Niebieskiej Karty” ma na celu przede wszystkim ochronę osoby doświadczającej przemocy i nie jest równoznaczna z postępowaniem karnym, choć może prowadzić do jego wszczęcia.
Czy sprawca przemocy może zostać usunięty z mieszkania?
Tak. Sąd może wydać nakaz opuszczenia mieszkania oraz zakaz zbliżania się – nawet jeśli sprawca jest właścicielem lokalu.
Jak udowodnić przemoc psychiczną wobec seniora?
Dowodami mogą być m.in. zeznania świadków, dokumentacja medyczna, nagrania, wiadomości, a także dokumenty z procedury „Niebieskiej Karty”.
Gdzie osoba starsza może szukać pomocy?
Pomoc można uzyskać m.in. w Policji, ośrodkach pomocy społecznej oraz poprzez telefony zaufania, takie jak „Niebieska Linia”.
Co zrobić, gdy podejrzewasz przemoc wobec seniora?
- zgłoś sprawę
- skontaktuj się z OPS
- zabezpiecz dowody
- rozważ środki prawne
Jeśli sytuacja dotyczy Twojej rodziny — skontaktuj się z nami.
apl. radc. Wiktoria Korycka
Comments are closed.