Potrącenie ustawowe, umowne i zarzut potrącenia – wyjaśnienie i skutki prawne
Potrącenie wierzytelności to jedna z najczęściej stosowanych, a jednocześnie nadal nie w pełni intuicyjnych instytucji prawa cywilnego. W praktyce może decydować o wygaśnięciu zobowiązań bez faktycznej zapłaty, ale tylko pod warunkiem spełnienia ściśle określonych przesłanek.
W artykule wyjaśniamy, czym różni się potrącenie ustawowe od umownego oraz jak w praktyce funkcjonuje zarzut potrącenia w postępowaniu sądowym. Omawiamy również aktualne stanowiska orzecznictwa i najczęstsze błędy popełniane w praktyce.
Podstawa prawna potrącenia ustawowego
Zgodnie z art. 498 Kodeksu cywilnego:
„§ 1. Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością tej drugiej osoby (strony), jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.
§ 2.Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.”
Przepis ten reguluje tzw. potrącenie ustawowe (jednostronne).
Potrącenie ustawowe – przesłanki
Aby możliwe było skorzystanie z potrącenia ustawowego, muszą zostać spełnione łącznie następujące warunki:
1. Wzajemność wierzytelności
Oznacza to, że podmiot dokonujący potrącenia musi być jednocześnie:
- dłużnikiem i
- wierzycielem swojego wierzyciela.
2. Jednorodzajowość świadczeń obu wierzytelności
Zachodzi ona gdy przedmiotem świadczeń są jednocześnie:
- pieniędzy albo
- rzeczy oznaczonych co do gatunku i tej samej jakości.
Jeżeli jakość nie została określona, przyjmuje się rzeczy średniej jakości.
3. Wymagalność wierzytelności
Wierzytelność jest wymagalna, gdy wierzyciel ma prawną możliwość żądania spełnienia świadczenia oraz jego przymusowej egzekucji.
4. Zaskarżalność wierzytelności
Wierzytelność musi być możliwa do dochodzenia przed sądem lub innym organem państwowym.
Jak dochodzi do potrącenia?
Potrącenie nie następuje automatycznie z mocy prawa.
Aby wywołało skutki prawne, konieczne jest złożenie oświadczenia o potrąceniu drugiej stronie.
Oświadczenie to ma charakter konstytutywny i z chwilą jego dojścia do adresata powoduje:
- umorzenie wierzytelności,
- ze skutkiem ex tunc (wstecznie), czyli od momentu, w którym potrącenie stało się możliwe.
Czy można cofnąć potrącenie?
Oświadczenie o potrąceniu może zostać:
- cofnięte za zgodą drugiej strony lub
- podważone na podstawie wad oświadczenia woli (np. błąd, podstęp, groźba, pozorność).
Wierzytelności wyłączone z potrącenia
Potrącenie nie może dotyczyć:
- wierzytelności nieulegające zajęciu;
- wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania;
- wierzytelności wynikające z czynów niedozwolonych;
- wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne.
Granice te określa wprost art. 505 k.c.
Potrącenie umowne (kompensacyjne)
Odrębną instytucją jest potrącenie umowne, zwane także umową kompensacyjną.
Występuje ono np.:
- w ramach rozliczeń bankowych,
- przy uznaniu salda.
W tym przypadku skutki potrącenia zależą wyłącznie od woli stron.
Strony mogą ustalić, że:
- potrącenie działa wstecz (ex tunc) – przez uznanie wierzytelności za umorzone z momentem ich powstania, albo
- działa na przyszłość (ex nunc) – tj. od chwili zawarcia umowy w tym zakresie.
Zarzut potrącenia w postępowaniu sądowym
Zarzut potrącenia to jeden z zarzutów jakie pozwany może podnieść, broniąc się przed żądaniami powoda.
Zarzut ten jest jednak jednym z trudniejszych do podniesienia i musi spełniać szereg dodatkowych przesłanek by został skutecznie wniesiony.
Jeżeli oświadczenie o potrąceniu zostało złożone przed wszczęciem postępowania i wywołało skutek w sferze prawa materialnego, to w toku procesu druga strona może powołać się na ten fakt poprzez zarzut potrącenia. Przybiera on wtedy charakter procesowy i służy wykazaniu, że dochodzone przez powoda roszczenie wygasło na skutek wcześniejszego potrącenia.
W praktyce oznacza to, że strona podnosząca zarzut potrącenia musi wykazać, iż:
- przysługuje jej skuteczna wierzytelność nadająca się do potrącenia,
- wierzytelność ta istniała i była wymagalna w dopuszczalnym momencie dokonania potrącenia,
- oraz że spełnione zostały ustawowe warunki jego skuteczności.
Kiedy można podnieść zarzut potrącenia?
Zarzut potrącenia może zostać zgłoszony wyłącznie w piśmie procesowym:
- najpóźniej przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy (np. w odpowiedzi na pozew lub sprzeciwie od nakazu zapłaty), albo
- w terminie 2 tygodni od dnia, w którym wierzytelność stała się wymagalna (w piśmie procesowym).
Ograniczenia zarzutu potrącenia
Zgodnie z art. 203¹ k.p.c., podstawą zarzutu potrącenia może być wyłącznie określona wierzytelność pozwanego – co do zasady wynikająca z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, albo spełniająca inne ustawowe przesłanki (m.in. stwierdzona orzeczeniem, ugodą lub uznana przez powoda), a także roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia przysługująca jednemu z dłużników solidarnych wobec pozostałych współdłużników.
W skrócie oznacza to, że zarzut potrącenia może opierać się wyłącznie na:
1. Wierzytelności z tego samego stosunku prawnego
Wyjątkiem są sytuacje, gdy wierzytelność jest:
- niesporna,
- stwierdzona prawomocnym orzeczeniem,
- zatwierdzoną ugodą,
- lub uznana przez powoda.
2. Wierzytelności solidarnej
Wierzytelność solidarna w tym przypadku to nic innego jak roszczenia regresowe między współdłużnikami solidarnymi.
Skutki uwzględnienia zarzutu potrącenia
Orzecznictwo – stanowisko Sądu Najwyższego
W postanowieniu z dnia 26 czerwca 2025 r. (sygn. akt I CSK 3089/24) Sąd Najwyższy wskazał, że:
„Nieskuteczne jest warunkowe podniesienie w postępowaniu sądowym zarzutu potrącenia w sytuacji przedstawienia do potrącenia niewymagalnej wierzytelności. Samo przedstawienie wierzytelności do potrącenia nie zawiera bowiem w sobie jednocześnie elementu wezwania dłużnika do zapłaty.”
Rozstrzygnięcie zawarte w wyroku, w którym uwzględniono zarzut potrącenia wzajemnych wierzytelności, stanowi wynik działania rachunkowego, którego rezultatem jest umorzenie tych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.
W innym procesie zatem wierzyciel może dochodzić swej wierzytelności zarówno co do nadwyżki ponad część umorzoną (której nie zgłosił do potrącenia), jak i co do części wierzytelności zgłoszonej do potrącenia, a przez sąd nieuwzględnionej.
Podsumowanie
Potrącenie jest instytucją prawa cywilnego, która pozwala na wzajemne umorzenie wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, jednak jego zastosowanie wymaga spełnienia ściśle określonych przesłanek ustawowych. W praktyce wyróżnia się potrącenie ustawowe, które następuje na podstawie oświadczenia jednej ze stron, oraz potrącenie umowne, którego skutki zależą od ustaleń stron.
Odrębnym zagadnieniem jest zarzut potrącenia, który pełni funkcję procesową i stanowi sposób obrony pozwanego w postępowaniu sądowym. Zgodnie z art. 203¹ k.p.c. może on zostać oparty wyłącznie na określonych wierzytelnościach oraz musi zostać zgłoszony w odpowiednim terminie i formie.
W praktyce istotne znaczenie ma również prawidłowe wykazanie skuteczności potrącenia — w szczególności istnienia i wymagalności wierzytelności w momencie dokonywania potrącenia. Ma to kluczowe znaczenie dla oceny, czy doszło do wygaśnięcia zobowiązania w całości lub w części.
Całość instytucji potrącenia pokazuje, że choć jest to mechanizm pozornie prosty, w rzeczywistości wymaga precyzyjnej analizy przesłanek materialnych i procesowych, a jego błędne zastosowanie może prowadzić do istotnych konsekwencji w sporze sądowym.
r. pr. Aneta Woźniak
Comments are closed.