Faktura VAT w sądzie – czy wystarczy bez umowy?
Czy sama faktura VAT wystarczy w sądzie?
Jeżeli wierzyciel dysponuje wyłącznie fakturą VAT, a nie posiada pisemnej umowy ani innych dowodów wykonania świadczenia, jego sytuacja procesowa jest istotnie utrudniona. Umowa ustna jest ważna i wiążąca, ale w razie sporu podstawowym problemem staje się sądowe wykazanie jej treści oraz faktu jej wykonania.
Umowa ustna wiąże, ale trzeba ją udowodnić:
W obrocie gospodarczym strony często zawierają umowy ustnie, telefonicznie, mailowo albo w sposób dorozumiany. Taka umowa co do zasady jest ważna, o ile przepisy nie wymagają szczególnej formy dla danego rodzaju czynności prawnej.
Problem pojawia się dopiero w postępowaniu sądowym chociażby w sytuacji braku zapłaty. Wierzyciel musi bowiem wykazać nie tylko to, że strony zawarły umowę, lecz także m.in. jaka była jej treść, czego dotyczyło świadczenie, jaka była cena, czy towar został wydany albo usługa wykonana.
Sama faktura VAT udzieli odpowiedzi na te pytania. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 6 lipca 2023 r., I CSK 5820/22, wyraźnie wskazał, że wyłącznie na podstawie faktury VAT nie sposób ustalić ani treści umowy, ani tego, czy i w jakim zakresie została wykonana.
Faktura VAT jako dokument prywatny – jaka jest jej moc dowodowa?
Faktura VAT jest w procesie cywilnym traktowana jako dokument prywatny. Nie korzysta z domniemania prawdziwości danych w niej zawartych.
Sąd Najwyższy w postanowieniu z 6 lipca 2023 r., I CSK 5820/22, przyjął, że:
„Na gruncie przepisów postępowania cywilnego nie ma podstaw, aby nadawać fakturze moc dowodową inną niż jakimkolwiek innym dokumentom. Wyłącznie na podstawie faktury VAT nie sposób ustalić, że strony łączyła umowa określonej treści, jak i tego, czy i w jakim zakresie umowa ta została zrealizowana. Nigdy zatem faktura VAT nie będzie wyłącznym dowodem uzasadniającym roszczenie. Może ona jedynie wskazywać na zawarcie przez strony ustnej umowy. Jednak treść takiej umowy oraz jej wykonanie przez strony zawsze musi zostać wykazane dodatkowymi dowodami. W tym kontekście oczywistym jest, że sama faktura nie jest źródłem stosunku cywilnoprawnego. Chcąc udowodnić przed sądem zasadność dochodzonego roszczenia wierzyciel musi więc wykazać zawarcie oraz treść umowy i spełnienie przez siebie świadczenia. Okoliczności te nie wynikają bowiem bezpośrednio z treści faktury VAT”.
W uzasadnieniu tego postanowienia SN odwołał się do postanowienia SN z 5 lipca 2019 r., IV CSK 625/18, który stanowił:
„Faktura jest dokumentem o charakterze techniczno – rozliczeniowym, pełniącym rolę jedynie dokumentu prywatnego (art. 245 k.p.c.), który może zawierać oświadczenie woli strony, która ją wystawiła (np. wezwanie do zapłaty, uznanie niewłaściwe długu, pokwitowanie itp.), a zatem ma istotne znaczenie dla wykładni oświadczeń woli stron. Faktura jest zatem powszechnie uznawana za jeden z dowodów, w oparciu o który sąd może samodzielnie lub z uwzględnieniem innych dowodów ustalić treść stosunku prawnego łączącego strony. Do tego rodzaju dokumentu mimo obowiązku odzwierciedlania w fakturze rzeczywistych zdarzeń gospodarczych z perspektywy prawa podatkowego nie ma zastosowania domniemanie zgodności z prawdą danych w nim zawartych. Nie sposób zatem – w świetle art. 245 k.p.c. uznać, aby faktura VAT miała inną moc dowodową, niż inne dokumenty prywatne, a przepisy prawa podatkowego w żaden sposób nie zmieniają tego co wynika z art. 245 k.p.c. Rolą zaś sądu przeprowadzającego postępowanie dowodowe jest określenie, z uwzględnieniem całokształtu materiału dowodowego, w jakim stopniu faktury (korygujące) odzwierciedlają rzeczywistą wolę stron.”
Z orzecznictwa wynika więc, że faktura może wspierać twierdzenia Powoda (wierzyciela), ale nie zastępuje dowodu z umowy.
Czy faktura VAT wystarczy w postępowaniu nakazowym?
Znaczenie faktury VAT jako podstawy dochodzenia roszczeń pieniężnych ujawnia się w pełni dopiero w kontekście właściwego trybu postępowania cywilnego. W praktyce różnice pomiędzy postępowaniem nakazowym, upominawczym oraz zwykłym przekładają się bezpośrednio na ocenę przydatności tego dokumentu jako środka dowodowego.
W postępowaniu nakazowym, uregulowanym w art. 485 § 1 k.p.c., ustawodawca wprowadził szczególne wymagania dotyczące podstawy dowodowej powództwa. Wydanie nakazu zapłaty uzależnione jest od przedstawienia dokumentów o podwyższonej wiarygodności, w tym w szczególności zaakceptowanego przez dłużnika rachunku. W tym kontekście faktura VAT może pełnić taką funkcję jedynie wyjątkowo – wówczas, gdy z jej treści oraz sposobu podpisania przez dłużnika wynika jednoznaczna akceptacja zobowiązania. Sam podpis na fakturze nie przesądza jeszcze o jej charakterze jako „zaakceptowanego rachunku” w rozumieniu art. 485 § 1 pkt 2 k.p.c., gdyż może on oznaczać jedynie potwierdzenie odbioru dokumentu lub towaru. W konsekwencji, faktura – nawet podpisana – nie zawsze otwiera drogę do uzyskania nakazu zapłaty w tym trybie.
Postępowanie upominawcze – kiedy faktura VAT wystarczy?
Odmiennie kształtuje się sytuacja w postępowaniu upominawczym, które w praktyce stanowi podstawowy tryb dochodzenia roszczeń wynikających z faktur VAT. W tym modelu procesowym faktura, jako dokument potwierdzający twierdzenia powoda, jest co do zasady wystarczająca do wydania nakazu zapłaty. Jej znaczenie ma jednak charakter wstępny – w razie wniesienia sprzeciwu przez pozwanego sprawa podlega rozpoznaniu według reguł właściwych dla procesu (postępowanie sądowe zwykłe), co prowadzi do konieczności pełnego wykazania zasadności roszczenia.
Postępowanie sądowe (zwykłe) – co trzeba udowodnić oprócz faktury VAT?
W postępowaniu zwykłym faktura VAT funkcjonuje już wyłącznie jako jeden z elementów materiału dowodowego. W tym trybie aktualizuje się w pełni zasada rozkładu ciężaru dowodu, a Powód (wierzyciel) zobowiązany jest wykazać zarówno fakt zawarcia umowy, jak i jej treść oraz wykonanie świadczenia. W tym zakresie aktualne pozostaje stanowisko Sąd Najwyższy wyrażone w postanowieniu z 6 lipca 2023 r., I CSK 5820/22, zgodnie z którym faktura VAT nie jest źródłem stosunku cywilnoprawnego i nie może stanowić wyłącznego dowodu uzasadniającego roszczenie. Może ona jedynie wskazywać na zawarcie umowy, w tym także umowy ustnej, której treść i wykonanie wymagają jednak wykazania za pomocą innych środków dowodowych.
Zatem to Powód (wierzyciel) musi wykazać te okoliczności innymi dowodami. Mogą to być m.in. korespondencja e-mail, wiadomości SMS, wezwanie do zapłaty, potwierdzenia odbioru, przelewy, zamówienia, zeznania świadków albo historia współpracy stron.
Sąd Najwyższy w sprawie I CSK 5820/22 podkreślił, że faktura może wskazywać na zawarcie umowy ustnej, ale treść tej umowy i jej wykonanie muszą zostać wykazane dodatkowymi dowodami.
Wniosek: faktura VAT to za mało
Z punktu widzenia praktyki obrotu gospodarczego prowadzi to do jednoznacznego wniosku: skuteczność dochodzenia należności z faktury VAT nie zależy wyłącznie od jej wystawienia czy nawet podpisania przez kontrahenta, lecz od możliwości poparcia jej dowodami, pozwalającymi na odtworzenie rzeczywistego stosunku prawnego łączącego strony.
r.pr. Paulina Malinowska-Piętocha
Comments are closed.